Wie is dat in de spiegel?
Dit is de zogenaamde spiegelproef.
In sommige versies slaag je als je snapt dat de rode vlek op je eigen gezicht zit.
Kinderen herkennen zichzelf vanaf 18 maanden.
Dat is een enorme mijlpaal in hun ontwikkeling.
Hoi.
Het intrigerende is de intuïtieve band die we met de spiegel voelen.
Jezelf in de spiegel herkennen hangt samen met zelfbewustzijn.
Niet alleen mensen kunnen zichzelf herkennen.
Eerst slaagden chimpansees voor de spiegeltest.
Toen volgden andere dieren. Dolfijnen...
...olifanten...
...zelfs eksters.
Onlangs was er de visstudie. Ik ben niet 100% overtuigd van die vis.
Dat die vis slaagde was...
...controversieel.
De test geeft andere interessante resultaten.
Sommige apen slagen niet, ook al zijn het intelligente dieren.
Als je een hond hebt, weet je misschien hoe die op z'n spiegelbeeld reageert.
Onderzoek naar de intelligentie van dieren is soms verwarrend geweest.
Maar het heeft ons ook meer inzichten gegeven in onze plek in de wereld.
Om onze inzichten in de menselijke psyche beter te kunnen koppelen...
...aan waar we vandaan komen...
...onze afkomst, moeten we dieren begrijpen.
Dus hoe denken andere dieren?
En hoe geeft het bestuderen hun psyche inzicht in wat het betekent...
...om mens te zijn?
EEN NETFLIX ORIGINAL-DOCUMENTAIREREEKS
Slimme vogel, de papegaai.
Hij kan woorden uitspreken.
Hij weet natuurlijk niet wat ze betekenen.
Ik ben 'n paard, geen proefkonijn.
Bijna iedereen kijkt graag naar dieren, wiens instincten en intelligentie...
...soms verbijsteren.
Het bestaan van de mensheid is een oogwenk...
...in de geschiedenis van de aarde.
We kunnen niet alleen allerlei variabelen bepalen...
...ook zijn de testobjecten altijd beschikbaar.
Ik denk aan wat er in haar omgaat.
Ze kijkt altijd rond. Ze is altijd aan het denken.
Hij is heel slim.
Hij kan al zo'n 12 verschillende dingen zeggen.
Hij vindt overal wat van en heeft een sterk willetje.
Elliots ego is snel gekrenkt.
Als hij andere konijnen ontmoet lijkt hij zich superieur te voelen.
Hij is soms, sorry dat ik het zeg, chagrijnig.
Velen van ons die huisdieren hebben vragen zich af: wat denken ze?
Houden ze van me? Begrijpen ze me?
Het is menselijk om je af te vragen wat er in een ander dier omgaat.
We kunnen het ze niet vragen.
Dieren hebben manieren om met elkaar te communiceren.
Bijen dansen.
Walvissen zingen.
En chimpansees gebaren en schreeuwen.
Maar mensen hebben tienduizenden woorden...
...die samen oneindig veel ideeën kunnen overbrengen.
Kijken of dieren met ons kunnen communiceren, in mensentaal...
...was één van de eerste onderzoeken naar dierenintelligentie.
En dit was een van de eerste experimenten, met een chimpansee, eind jaren 40.
Wie ben ik?
Papa?
Het gaat niet zo best.
De stembanden van chimpansees blijken niet geschikt om te praten.
Maar in 1966 kregen twee psychologen een ander idee.
Ze namen een wilde jonge chimpansee genaamd Washoe mee naar huis...
...voedden haar op als een mensenkind, en leerden haar gebarentaal.
Washoe leerde uiteindelijk 150 gebaren, zoals voor deze woorden.
Tandenborstel.
Knuffel.
Open. Uit.
Taalkundigen definieerden taal als symbolische communicatie.
Toen kwam Washoe, die aan symbolische communicatie deed.
Ze gebruikte gebaren om naar dingen te verwijzen.
Andere taalstudies met apen volgden, waaruit bleek...
...dat de menselijke psyche en ons vermogen om te communiceren niet uniek zijn.
De vraag was: gebruikten deze apen taal?
Een radicale vraag.
Tot eind 19e eeuw was men er in het Westen van overtuigd...
...dat het mensenbrein geen overeenkomst had met het dierenbrein.
Dat was niet zo in Oosterse religies zoals het boeddhisme.
Boeddhisten zagen het universum zo.
Mensen en dieren waren in wezen gelijk en verbonden door wedergeboorte.
Het christelijke wereldbeeld zag er meer zo uit.
Mensen waren superieur omdat ze zielen hadden...
...en dieren stonden onder hen gerangschikt.
Eerst de zoogdieren, en daarna de wormen en weekdieren en zo.
Mensen stonden het dichtste bij God, want de engelen en God...
...stonden net boven ons.
Charles Darwin veranderde dat met deze eerste levensboomdiagram.
Het lijkt niet veel, maar hij vernietigde dat wereldbeeld met de evolutietheorie.
Een van de beste dingen in Darwins werk was hoe hij...
...een alternatief beeld schetste, waarin het een boom was, geen ladder.
Waarin alle dieren geëvolueerd waren uit eerdere levensvormen...
...en alle levensvormen aan elkaar verwant waren.
Homo sapiens is hier. Dat zijn wij.
Darwin schreef daarnaast dat intelligentie ook op de boomdiagram hoorde:
'De psyche van de mens verschilt weliswaar veel van die van dieren...
...maar alleen in de mate waarin hij ontwikkeld is.'
Maar de psyche is moeilijk te onderzoeken.
Dus in de 20e eeuw hield de psychologie zich vooral bezig met gedrag.
Deze stroming heette het behaviorisme.
Behaviorisme werd een soort religie.
In eerste instantie waren hun doelen prima.
Ze wilden weg van innerlijke toestanden zoals gevoelens en gedachten...
...en enkel naar gedrag kijken.
Maar toen gingen behavioristen beweren dat de psyche er geheel niet toe deed.
Tekenen van intelligentie waren aangeleerd door middel van beloning en straf.
Dat is één verklaring voor hoe apen taal leerden.
Psycholoog B.F. Skinner was de hogepriester van het behaviorisme.
Zijn werk wordt toegejuicht en bekritiseerd...
...omdat het methoden biedt om het gedrag van anderen te beïnvloeden.
Skinner zag dieren als stimulus-responsmachines...
...die je alles kon leren met de juiste beloningen en straffen.
Zoals duiven leren lezen...
Hij leert de juiste respons op elk woord door beloond te worden met eten.
...of tafeltennis te spelen...
...of een raket te besturen. Die werkte echt, maar werd nooit gebruikt.
Skinner dacht dat mensen ook zo leerden, ook al zijn we meer ontwikkeld.
In 1977 stelde hij dat de intelligentie van zowel mensen als dieren...
...aangeleerd gedrag was.
Menselijk gedrag is natuurlijk heel anders...
...veel complexer dan dierlijk gedrag, maar het principe is hetzelfde.
Taalkundige Noam Chomsky was het niet met hem eens.
In datzelfde jaar stelde Chomsky dat mensen...
...niet getraind hoeven worden om taal te leren.
We zijn ervoor gebouwd, dat blijkt al op jonge leeftijd.
De meeste ouders geven hun kinderen geen systematische instructie...
...en toch leren ze.
We kunnen zelfs zeggen dat taal niet aangeleerd is.
Volgens hem waren dieren voor andere dingen gebouwd.
Toen men hem vroeg of apen zoals Washoe taal konden leren, zei hij:
'Mensen kunnen zo'n 9 meter vliegen. Dat doen ze bij de Olympische Spelen.
Is dat vliegen?
De vraag is betekenisloos.'
Na Washoe leerden onderzoekers de chimpansee Nim Chimsky gebarentaal.
Ze bekeken de opnames van voorgaande apen-taalstudies.
Ze concludeerden dat chimpansees losse woorden konden imiteren...
...maar niet zelf zinnen konden vormen of grammatica gebruiken...
...zoals mensen doen.
Uiteindelijk was Nim Chimsky's langste zin de volgende 16 woorden:
'Geef sinaasappel mij geef eet sinaasappel mij eet sinaasappel geef mij...
...eet sinaasappel geef mij jij.'
Behaviorisme raakte uit de gratie.
Hoewel we nu niet echt meer geloven dat ze taal hebben...
...leidde dit wel tot nieuw onderzoek omdat het aantoonde dat apen...
...meer konden dan gedacht.
Dankzij Darwin menen onderzoekers nu dat onze intelligentie evolueerde...
...uit die van eerdere primaten. 7 miljoen jaar geleden splitsten we ons af...
...en 200.000 jaar geleden opnieuw. Toen verscheen homo sapiens namelijk.
En toen ontwikkelden mensen in een evolutionaire oogwenk...
...grotere hersenen, complexe talen, culturen, technologieën en beschavingen...
...en verspreidden zich over de hele wereld.
Eén theorie over waarom ons brein uitzonderlijk is...
...is dat het meer neuronen heeft.
Het menselijk brein heeft er zo'n 100 miljard.
Dat is ruim drie keer zoveel als een chimpansee...
...en ruim duizend keer zoveel als een muis.
Maar onlangs werd aangetoond dat olifanten bijna 260 miljard neuronen hebben...
...ruim drie keer zoveel als wij.
Er is ook onderzocht of het soort neuronen dat wij hebben bijzonder is.
Zo zien ze er niet uit.
Als je een stukje mensenbrein of muizenbrein bekijkt...
...en daarvan een neuron laat zien aan een neurowetenschapper...
...zou die niet kunnen zeggen of die afkomstig is uit een mensenbrein...
...of uit een muizenbrein.
Neuronen hebben niet allemaal dezelfde functie.
Onze breinen hebben speciale neuronen die actief worden als we leren...
...van het gedrag van anderen.
Die heten spiegelneuronen.
Maar andere primaten hebben vergelijkbare neuronen.
En volgens deze studie hebben moerasgorsen ze ook.
Ze werden actief wanneer ze het gezang van andere vogels imiteerden.
Er is nog geen speciaal menselijk neuron gevonden.
We hebben 100 miljard neuronen, dus er is nog veel te onderzoeken.
VERHOUDING BREIN-LICHAAM
Mensen hebben het grootste brein in vergelijking met hun lichaam.
Andere intelligente dieren hebben ook een relatief groot brein.
Dieren met relatief grote hersenen leven bovendien langer.
Als we intelligentie bij dieren onderzoeken...
...kijken we vooral naar vermogens waar we als mensen trots op zijn.
Zoals sociale intelligentie...
...omdat we het vermogen hebben om in complexe sociale structuren te leven.
Maar dat doen chimpansees ook, en dat vergt genoeg intelligentie...
...om de gevoelens van anderen goed in te kunnen schatten.
Kan ik 't gedrag van een ander voorspellen?
Kan ik hem uitdagen? Word ik dan gesteund?
Hoe en met wie leg ik ruzies bij?
Ze moeten heel vaak complexe beslissingen nemen.
Het lijkt erop dat ze empathie voelen, want gapen werkt aanstekelijk voor hen.
Een onderzoek uit 2009 toonde aan dat ze gapen...
...als ze een cartoon chimpansee zien gapen.
We dachten ooit dat we uniek waren in ons gebruik van gereedschappen.
We komen onverwachte problemen tegen. Het universum is een beetje willekeurig...
...en onvoorspelbaar, en één definitie van intelligentie...
...is of een dier een onverwacht probleem kan oplossen en zo zijn doel kan bereiken.
Maar in de jaren 60 ontdekte Jane Goodall dat chimpansees gereedschappen gebruiken.
Toen ontdekten onderzoekers iets verrassends: vogels konden dit ook.
Wipsnavelkraaien zijn heel goed in het gebruik van gereedschappen.
Dat weten we nu.
Ze maken zelfs gereedschappen en kunnen er meerdere na elkaar gebruiken.
Maar hoewel dieren problemen oplossen die ze tegenkomen...
...dachten mensen dat we speciaal waren omdat we van onze herinneringen leren...
...en vooruit kunnen denken.
We dachten ooit dat dieren gevangen zaten in het heden...
...en dat wij anders waren omdat we aan dingen in het verleden kunnen denken...
...en aan de toekomst kunnen denken, vooruit kunnen plannen.
Dat dat ons anders maakte.
Maar de grijze notenkraker, een ander lid van de kraaienfamilie...
...blijkt in de herfst tot 30.000 zaden te verstoppen op 6000 locaties...
...en die dan maanden later, in de lente, weer te kunnen vinden.
Ik vergeet waar ik m'n auto parkeer, dus ik vind dat heel indrukwekkend.
Mensen plannen niet alleen hun eigen toekomst.
Ook die van onze soort.
We bouwen scholen, bibliotheken en musea. We hebben cultuur.
Cultuur draait om gedeelde verantwoordelijkheid voor onze kinderen.
Ik denk dat een rudimentaire vorm daarvan te vinden is bij dieren.
In Ivoorkust bleken 3 genetische verwante groepen chimpansees...
...ieder een ander type gereedschap te gebruiken om dezelfde noten te kraken.
Bewijs dat elke groep z'n jongen iets anders leerde.
Walvissen hebben ook cultuur.
Dit lied is een grote hit onder bultruggen.
In 2009 zong alleen deze groep bultruggen het.
In 2010 kwam de groep andere groepen walvissen tegen...
...en een van die andere groepen ruilde haar eigen lied in voor dit lied.
Dit wordt een culturele revolutie genoemd.
Dit soort ontdekkingen veranderden onze ideeën...
...over de evolutie van intelligentie.
Vogels en walvissen staan verder van ons af dan andere primaten.
De gemeenschappelijke voorouder van mensen en walvissen...
...leefde 100 miljoen jaar geleden.
Onze gemeenschappelijke voorouder met de kraaiachtigen...
...leefde 300 miljoen jaar geleden, voor de dinosaurussen.
We hebben vergelijkbare vermogens niet omdat we nauw verwant zijn...
...maar omdat we vergelijkbare problemen moesten oplossen.
Hetzelfde gebeurde met fysieke eigenschappen.
Niet-verwante diersoorten ontwikkelden vergelijkbare eigenschappen...
...zoals vleugels, rugvinnen en gif.
En dit gebeurde ook met hun hersenen.
Dat is waarom de meest uiteenlopende dieren...
...wellicht zelfbewustzijn hebben.
Maar bij de vis is dat lastig te zeggen.
Misschien probeerde hij de rode vlek weg te vegen...
...omdat hij de inkt op zijn schubben voelde zitten...
...niet omdat hij zichzelf herkende.
De spiegeltest heeft meer beperkingen.
Een deel van het probleem is dat de test een hele visuele test is...
...en het zou kunnen dat veel dieren hun zicht niet gebruiken zoals wij...
...om een andere mens te herkennen.
Dat laat 'n fundamentele tekortkoming zien in hoe we dieren bestudeerd hebben.
In zekere zin waren veel testen een soort spiegel...
...die menselijke eigenschappen zochten met menselijke criteria...
...gebaseerd op een menselijk wereldbeeld.
Dit is wat honden zien in vergelijking met mensen.
Honden zijn gedeeltelijk kleurenblind...
...en zien vier tot acht keer minder scherp dan mensen.
Ze gebruiken veel meer hun geurvermogen...
...dat 10.000 keer sterker is dan dat van mensen.
Een onderzoeker bedacht een test met bakjes urine...
...om te zien of honden hun eigen geur konden onderscheiden van andere geuren.
Ze roken langer aan de andere geuren dan aan hun eigen geur...
...wat aangeeft dat honden zelfbewust zijn, maar dan vooral door geur.
Het verklaart ook waarom onderzoekers in 2011 merkten dat olifanten...
...doorgaans slimme dieren, een simpele test waarbij ze stokken moesten gebruiken...
...om bij eten te komen niet haalden.
Om olifanten te begrijpen moeten we weten...
...dat ze honderd maal beter ruiken dan honden.
Maar toen werd de test aangepast.
Ditmaal kregen de olifanten een doos en een autoband...
...om te zien of ze daarop zouden staan om het eten te bereiken.
De olifanten slaagden voor de test.
We denken dat de reden is...
...dat als een olifant een stok oppakt dat z'n reukorgaan afsluit.
Je moet dus begrijpen dat een slurf niet hetzelfde is als een hand.
Hij heeft andere functies.
Elk dier heeft zijn eigen manier van naar de wereld kijken.
Sommige dieren zien en horen dingen die wij niet opmerken.
Vleermuizen bijvoorbeeld, die het vermogen ontwikkeld hebben...
...om hun omgeving waar te nemen met echolocatie.
Dat betekent dat ze navigeren door hoge geluiden te maken...
...die mensen niet horen, die tegen dingen in de omgeving weerkaatsen.
Zalmen gebruiken 't magnetische veld van de aarde als kompas...
...en kunnen zo duizenden kilometers afleggen terug naar hun paaigronden.
Dat wij dit niet kunnen maakt ons best dom vergeleken met een vleermuis of een zalm.
We merken veel superslimme dingen die dieren doen niet op...
...omdat we menselijke intelligentie als maatstaf nemen.
Hoe meer we ons beeld van intelligentie uitbreiden naar andere dieren...
...hoe meer we ze beschermen.
Het Spaanse parlement heeft een resolutie aangenomen om mensapen te beschermen...
...tegen gevangenschap en dierproeven.
In de VS wordt op dit moment gepleit voor de rechten van de eerste olifant...
...die voor de spiegeltest slaagde.
De Indiase regering heeft dolfijnenshows verboden...
...vanwege 't groeiende bewijs dat dolfijnen een hoogintelligente diersoort zijn.
We moeten als het ware ons bestaan verankeren in de natuur.
We hebben de neiging onszelf als los van de natuur te zien.
Dat zijn we niet. We zijn ermee verweven.
We kunnen niet zomaar doen wat we willen. We moeten voorzichtig zijn.
Tot voor kort deed men vooral onderzoek naar dieren die op ons lijken.
Nu beginnen we verder te kijken.
Hoe je ook naar de octopus kijkt, hij lijkt waarschijnlijk het minst...
...op de mens van alle dieren op de planeet.
Octopussen behoren tot de klasse van de inktvissen...
...en vertonen enkele typische tekenen van intelligentie.
Net als mensen, andere primaten en vogels gebruiken ze gereedschappen...
...zoals deze kokosnoot voor bescherming.
Ze nemen zelfs gereedschappen mee voor later gebruik...
...dus net als de grijze notenkraker kunnen ze plannen.
Ze herkennen individuele mensen...
...en zijn geïnteresseerd in nieuwe dingen, zoals deze camera.
De meeste wilde dieren zijn bang voor onbekende objecten.
Een octopus vindt een stuk plastic of een felgekleurd object interessant.
Octopussen en hun verwanten de zeekatten...
...kunnen hun huidskleur in een fractie van een seconde veranderen.
Dat wordt van oudsher niet gezien als een teken van intelligentie...
...misschien omdat mensen het niet kunnen.
Dan weet je dat ze de wereld gaan overnemen. Dat, én acht armen?
Er moet een keer iets vreselijks tussen ons en de octopussen...
...gaan gebeuren.
Maar octopussen voldoen niet aan 't klassieke beeld...
...van intelligente dieren. Ze leven kort, ongeveer twee jaar.
En ze leven solitair, niet in groepen.
De verhouding tussen brein en lichaam is lastig bepalen want de twee...
...zijn moeilijk te onderscheiden.
Van hun 500 miljoen neuronen bevindt zich twee derde in hun tentakels.
Mogelijk omdat ze verder afstaan van mensen dan andere primaten...
...andere zoogdieren en zelfs vogels op de evolutieboom.
Onze gemeenschappelijke voorouder was niet slim.
Het was een soort worm die 700 miljoen jaar geleden leefde.
Het grootste deel van onze evolutie heeft losgestaan van die van dieren.
Toch lijken octopussen een intelligentie verworven te hebben die we herkennen.
Dat betekent dat er talloze denkende en voelende dieren kunnen zijn...
...onder de miljoenen diersoorten op deze aarde.
We willen begrijpen wat voor plek het universum is.
Een belangrijk onderdeel daarvan is te weten welke delen van het universum...
...ervaringen, gedachten en een geest hebben.
Alleen wij?
Alles? Bepaalde dieren?
Dat soort vragen zijn belangrijk...
...als we willen begrijpen in wat voor wereld we leven.
Ondertiteld door: Claudia Boshouwers